گودزیلا فقط یک «هیولای سینمایی» نیست؛ حافظه‌ی جمعی ژاپن است که بار اضطراب‌های اتمی و پیچیدگی رابطه با آمریکا را بر دوش می‌کشد و هر نسل آن را دوباره برای خود بازخوانی می‌کند. این موجود عظیم‌الجثه از نخستین حضورش در ۱۹۵۴ تا امروز، در ده‌ها فیلم و نسخه‌ی بین‌المللی ظاهر شده و هربار معانی تازه‌ای یافته است: گاهی فاجعه‌ای مهارنشدنی، گاهی قهرمانی نگهبان، و گاهی آینه‌ی نقد علم، دولت‌سالاری یا غرور اقتصادی. همین انعطاف‌پذیری، راز ماندگاری «شاه هیولاها» است.

خاستگاه: انفجار براوو، «اژدهای خوش‌یمن شمارهٔ ۵» و ایده‌ای که از اعماقِ آب‌ها برخاست

مارس ۱۹۵۴، آمریکا قدرتمندترین آزمایشِ هیدروژنی خود را در جزایر مارشال انجام داد؛ انفجار «کاسل براوو» قوی‌تر از انتظار بود و علاوه بر ساکنان محلی، یک کشتی ماهیگیری ژاپنی با نام «اژدهای خوش‌یمن شمارهٔ ۵» (Lucky Dragon No. 5) را نیز در معرض تشعشع قرار داد و یک ملوان جان باخت. در همان حوالی زمانی، تومویوکی تاناکا ــ تهیه‌کننده‌ی توهو (Tohō Studios) ــ با خود اندیشید اگر چنین انفجاری هیولایی دریایی ماقبل‌تاریخی را بیدار و جهش‌مند کند چه می‌شود؟ نتیجه «گوجیرا/گودزیلا» بود؛ پروژه‌ای که با کارگردانی ایشیرو هوندا و جلوه‌های ویژه‌ی ایجی تُسوبورایا شکل گرفت و سنت «توکوساتسو» (فیلم‌سازی مبتنی بر لباس/ماکت) را تثبیت کرد.

«گوجیرا» (۱۹۵۴): استعاره‌ی بمب اتم و خاطره‌ی آتش‌باران شهرها

فیلم با بازآفرینی مستقیمِ تجربه‌ی آزمایش اتمی آغاز می‌شود: نور کورکننده، کشتی ماهیگیری نابود شده، و ترسی که در ژاپن پس از جنگ به‌خوبی قابل‌شناسایی است. در متن و نشانه‌های فیلم به هراس از تشعشع، بحث ماهی تُن «آلوده به بمب»، و حادثه‌ی «اژدهای خوش‌یمن» ارجاع داده می‌شود. گودزیلا هنگام تاخت‌وتاز در توکیو، با دهان آتشین و گام‌های کوبنده‌اش، هم کابوس بمب اتم و هم یاد آتش‌باران‌های هوایی جنگ را زنده می‌کند. در هسته‌ی روایت، دانشمند منزوی «دکتر سِریزَوا» (Dr. Serizawa) با اختراع «نابودگر اکسیژن» (Oxygen Destroyer) می‌تواند هیولا را بکُشد، اما برای نیفتادن این سلاح به چرخه‌ی رقابت تسلیحاتی، یادداشت‌هایش را نابود می‌کند و خودکشی می‌کند؛ کنشی که پیام آشکار ضدّ سلاح‌های کشتارجمعی دارد.

فرمول های روایی و فرهنگ ژاپنی: از هیولای ویرانگر تا «نگهبانِ خانگی»

سری گودزیلا در دوره‌های مختلف، عناصر ثابت و متغیری را حول شخصیت هیولا، دانشمند، نیروهای دفاعی، فناوری و «طبیعت» تکرار و بازچینی می‌کند. در مجموعه‌ی شووا (۱۹۷۵–۱۹۵۴) گودزیلا از «مصیبتی مهارنشدنی» کم‌کم به موجودی قابل‌مهارتر بدل می‌شود و حتی در برهه‌هایی «دوست‌داشتنی» جلوه می‌کند؛ تغییری که بازتابی از نیاز مخاطب پساجنگ به اهلی‌کردن هراس‌ها و تبدیل رعب به سرگرمی است.

رابطه‌ی ژاپن و آمریکا پشت نقاب هیولا: از تقابلِ تمدن‌ها تا هیولای «قابل کنترل»

در نسخه‌ی ۱۹۵۴، ایالات متحده ــ علی‌رغم آن‌که انفجارها و آزمایش‌ها به آن نسبت داده می‌شوند ــ عملاً غایب است. این غیبت با سیاست‌های سانسور در دوره‌ی اشغال هم‌خوان است: اشاره‌ی صریح به بمباران‌های اتمی و خود ارتش اشغال‌گر ممنوع بود و حتی پس از پایان اشغال، نوعی توافق نانوشته میان صنعت سینما و ارتش آمریکا برقرار بود. در همان حال، نسخه‌ی آمریکایی‌شده‌ی «گودزیلا، پادشاه هیولاها» (۱۹۵۶) با تدوین تازه، گودزیلا را در چشم مخاطب غربی به نمادی متفاوت بدل کرد.

«کینگ‌کنگ علیه گودزیلا» (۱۹۶۲) رویارویی نمادین ژاپن/آمریکا را به یک کمدی-نبرد پرزرق‌وبرق بدل می‌کند؛ جایی که گودزیلا دیگر تهدید هستی‌شناختی ملت نیست و بیش‌تر شبیه حیوانی بدقلق است. کمی بعد، در «گودزیلا علیه مانستر زیرو» (۱۹۶۵)، یک فضانورد آمریکایی (گِلِن) به‌مثابه‌ی شریک/دوست تصویر می‌شود و خود گودزیلا حتی با امواج الکترومغناطیسی «قابل‌هدایت» است؛ استعاره‌ای از این‌که انسان (و علم مهارشده) می‌تواند طبیعت/فناوری را به خدمت بگیرد. این چرخش هم‌زمان با گرم‌ترشدن روابط ژاپن و آمریکا در دهه‌ی ۶۰ است.

۱۹۸۴: بازگشت تیره‌وتار به ریشه‌ها؛ جنگ سرد و انرژی هسته‌ای

نسخه‌ی ۱۹۸۴ «گودزیلا» تقریباً به فرمول ۱۹۵۴ برمی‌گردد: حمله به زیردریایی هسته‌ای شوروی، تهدیدِ نیروگاه، بن‌بست موشکی بین ابرقدرت‌ها و فرجامی که به‌سادگی با «فناوری» حل نمی‌شود. اما نگاه فیلم به هیولا انسانی‌تر است: گودزیلا بیش از آن‌که «شر» باشد، «قربانی فناوری» خوانده می‌شود؛ موجودی که غرایزش فهمیده می‌شود و در پایان، سقوطش در آتشفشان با حسی از «احترام و اندوه» ثبت می‌شود.

۱۹۹۱: «گودزیلا علیه کینگ‌گیدورا»؛ نقد غرورِ اقتصادی و یک خیال انتقامی پنهان

در این فیلم پیچیده با مؤلفه‌های سفر در زمان، گذشته‌ی گودزیلا بازنویسی می‌شود تا پیوندش با آزمایش‌های هسته‌ای و حضور نظامی آمریکا روشن‌تر شود. فیلم از یک‌سو گودزیلا را «نگهبان ژاپن» می‌کند و از سوی دیگر، به غرور اقتصادی کشور در آستانه‌ی دهه‌ی ۹۰ می‌تازد. حتی سکانسی هست که نیروهای آمریکایی جنگ جهانی دوم هدف حمله قرار می‌گیرند؛ فرصتی برای برون‌ریزی فانتزی انتقام سرکوب‌شده.

چرا گودزیلا محبوب مانده است؟

۱) انعطاف استعاری در برابر اضطراب‌های متغیر: از هراس بمب و اشغال تا بیم‌های جنگ سرد، صنعتی‌شدن افسارگسیخته و حتی بحران‌های پساجنگ، گودزیلا ظرفی روایی است که می‌تواند اضطراب‌های جمعی را در قالب‌های متنوع بیان کند. همین فرمول‌پذیری و درعین‌حال فرمول‌گریزی باعث شده هر دوره بتواند هیولا را مطابق نیازش خوانش کند.

۲) آیکونوگرافی فراموش‌نشدنی و سنت توکوساتسو (Tokusatsu): رد پاهای بمبی، غرش آژیر مانند، ماکت‌های شهری و لباس سنگین بازیگر-هیولا، همگی به زبان بصری متمایزی انجامیده‌اند که هم در ژاپن و هم بیرون آن، تکرار و تکثیر شده است. این میراث را تُسوبورایا (Tsuburaya) با نوآوری‌های خود بنیان گذاشت.

۳) قهرمان/خصم تغییرپذیر: گودزیلا توانسته از«ویرانگر بی‌رحم» به «نگهبان ملی»، از «قربانی فناوری» تا «قهرمان تراژیک» نوسان داشته باشد؛ قابلیتی که مجموعه را برای نسل‌های مختلف و بازارهای جهانی زنده نگه داشته است.

۴) بازگشت‌های هوشمندانه به ریشه‌ها: هرگاه مجموعه به بن‌بست نزدیک شده، نسخه‌ای پدید آمده که ریشه‌های تاریخی/جنگی گودزیلا را احضار کرده است. تازه‌ترین نمونه «گودزیلا: منفی یک» (۲۰۲۳) است که مخاطب را به ویرانی پس از جنگ، فقر گسترده و روان زخمی جامعه برمی‌گرداند و نشان می‌دهد چرا این اسطوره هنوز کار می‌کند.

جمع‌بندی: هیولایی برای یک ملت و برای همهٔ زمانه‌ها

گودزیلا محصول مستقیم سایه‌ی جنگ جهانی دوم، بمباران‌های اتمی و دوره‌ی اشغال است؛ اما هر زمانه، گودزیلای خود را می‌سازد: در دههٔ ۵۰ آژیر خطری علیه فناوری افسارگسیخته و مسابقه‌ی تسلیحاتی؛ در دههٔ ۶۰ آشتیِ تدریجی با آمریکا و خو گرفتن با مدرنیته؛ در دههٔ ۸۰ نقد وابستگی و ستایش توان فناورانه؛ و در دههٔ ۹۰ هشدار نسبت به غرور رفاه.
همین است که «شاه هیولاها» هنوز زنده است: زیرا بیش از آن‌که دشمن بیرونی باشد، استعاره‌ای درونی از آن چیزی است که ما از تاریخ، سیاست، علم و اخلاق می‌ترسیم ــ و می‌خواهیم بر آن پیروز شویم.

گودزیلا و ملت زخمی

آلیشان وُسکان

دوره های مرتبط

جهت ثبت نام، شماره موبایل و رمز عبور انتخابی خود را وارد نمایید.

کد 5 رقمی ارسال شده به موبایل خود را وارد کنید

جهت ورود نام کاربری و رمز عبور خود را وارد نمایید.