من می‌ترسم ساختۀ بهنام بهزادی که این روزها روی پرده است، اثری‌ست که می‌تواند مخاطب اهل تأمل و دلزده از فضای سینمای امروز ایران را راضی کند؛ فیلمی که با پرهیز از بازی‌های تصنعی و اغراق‌آمیز، کاملاً در خدمت روایت است.

ترس... یکی از مضامین اصلی این فیلم است. احساسی که کاراکتر با آن دست به گریبان است. سایه‌ای در تعیقب اوست. آیا قصد دارد آسیبی به او برساند؟ از جانش چه می‌خواهد؟ آیا این ترس واقعی‌ست یا زادۀ ذهن به ستوه آمدۀ اوست؟ این ترس، ما را به یاد جهان نمایشنامه‌های «هارولد پینتر» می‌اندازد؛ آدم‌هایی که منتظرند هر آن کسی سر برسد و بر دیوارۀ امن اطرافشان خدشه‌ای وارد سازد.

اما نباید از این ترس شخصی و دراماتیک عبور کرد و آن را صرفاً یک ابزار روایی برای پیشبرد داستان دانست. این ترس، در واقع بازتابی است از یک بیماری جمعی که در بطن جامعۀ امروز ما رسوخ کرده است.

در واقع، من می‌ترسم در لایۀ عمیق‌تر، دارد از ترس کلان یک ملت حرف می‌زند. ترسی که در تمام جنبه‌های زندگی ما حضور دارد: ترس از اینکه بر ملا شویم، ترس از اینکه چیزی که پشت نقاب پنهان کرده‌ایم، فاش شود و از همه مهم‌تر، ترس از این‌که در این هیاهوی پر از فشار و اضطراب، ناگهان همه چیز از دست برود.

ما در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که در آن ناامنی دیگر یک حس گذرا نیست، بخشی از وجود ماست. ترس از تغییرات ناگهانی، ترس از قضاوت، و ترس از فروپاشی ساختارهای زندگی (چه اقتصادی و چه خصوصی) و ترس از...

بهزادی در آخرین اثرش با هوشمندی، این اضطراب فراگیر را به ملموس‌ترین شکل ممکن نشان می‌دهد: حضور و صدای ممتد و آزاردهندۀ موتورسیکلت که هر دم آرامش شخصیت اصلی را هدف قرار می‌دهد. این تمهید هوشمندانه، ترس را از پردۀ سینما به جان تماشاگر تزریق می‌کند؛ تا آنجا که پس از تماشای فیلم نیز، شنیدن صدای هر موتورسیکلتی که از پشت سر نزدیک می‌شود، دلهره‌ای آشنا و ماندگار را در مخاطب زنده نگه می‌دارد.

این فیلم به ما می‌گوید که ترس، دیگر یک حالت روانی فردی نیست؛ بلکه اتمسفری است که در آن نفس می‌کشیم، در آن رشد می‌کنیم و در آن به تماشای گسست تمام پیوندهای انسانی‌مان می‌نشینیم.

اما این ترس در فیلم در جای خود ساکن نمی‌ماند؛ به یک نیروی محرکۀ ویرانگر بدل می‌شود. با پیشروی روایت، می‌بینیم که ترس از یک حالت انفعالی و فروکاسته، به خشم تغییر ماهیت می‌دهد. این همان نقطۀ عطفی‌ست که شخصیت اصلی، از سایۀ ترس فرار نمی‌کند، بلکه در برابر آن می‌ایستد؛ اما ایستادنی که از سر استیصال است.

خشم برخاسته از ترس، شخصیت را به سمت کنش‌هایی سوق می‌دهد که پیش از این، حتی در رؤیاهای تاریکش هم نمی‌دید. او به سمت اقداماتی حرکت می‌کند که ماهیت انسانی‌اش را به بازی می‌گیرد. این همان پارادوکس بزرگ رنج است: وقتی انسان برای حفظ هستی خود، به مبارزه‌ای دست می‌زند که در مسیر آن، بخشی از خود اصیلش را قربانی می‌کند. فیلم با ظرافتی تلخ نشان می‌دهد که چگونه فشارِ بیش‌ازحدِ ترس، می‌تواند یک انسان را از یک موجود ترسیده به یک کنشگر خطرناک تبدیل کند؛ کسی که برای نجات از فروپاشی، حاضر است آتش را به جان همگان بیفکند.

در مواجهه با ترس، انسان‌ها یا با انتخاب مهاجرت، سعی می‌کنند با تغییر مکان، از سایۀ ترس بگریزند و آن را در پشت مرزها رها کنند (مانند تصمیمی که الناز شاکردوست در نقش نسیم می‌گیرد.)؛ یا با انتخاب تقابل، در برابر زور می‌ایستند و یا سعی می‌کنند با ضربه‌زدن آنچه را که آن‌ها را می‌ترساند، به عقب برانند. در این مسیرها، فرد در تلاش است تا از وضعیت قربانی بودن خارج شود، اما هزینۀ این خروج، همواره با از دست دادن بخشی از آرامش یا انسانیت خود همراه است. (مانند تصمیمی که پوریا رحیمی‌سام در نقش بهمن می‌گیرد.)

با ورود امیر جعفری به فیلم در نقش مردی قدرتمند (مسعود)، این شبکه‌ی قدرت و وابستگی‌هایش پنهان چهره‌ای عینی و ملموس به خود می‌گیرد.

از منظر نظریۀ میشل فوکو، قدرت دیگر صرفاً یک جایگاه یا نهاد متمرکز در بالای هرم نیست، بلکه شبکه‌ای فراگیر و تنیده در تار و پود روابط اجتماعی است. فیلم دقیقاً این وجه از نگاه فوکو را به تصویر می‌کشد؛ جایی که قدرت از طریق حلقه‌ای از واسطه‌ها، ثروت و ابزارهای کنترل، ارادۀ خود را بر زندگی فردی آدم‌ها تحمیل می‌کند. در این روایت، فرد قدرتمند نه به مدد قانون، بلکه به پشتوانۀ همین شبکۀ وابستگی‌ها و مصونیت ساختاری، می‌تواند هرگونه خواستۀ شخصی را به کرسی بنشاند و کمترین مقاومتی را برنتابد. این همان چهرۀ عریان قدرت فوکویی است که در آن، آدم‌ها به مهره‌های چرخ‌دندۀ یک سیستم سلطه تبدیل می‌شوند تا ارادۀ حاکم، بی‌آنکه هزینه‌ای بپردازد، جاری بماند.

در لایه‌ای دیگر از فیلم، جایگاه زنان (نسیم و نغمه که نقش آن را ستاره پستیانی بازی می‌کند) بازتاب‌دهندۀ موقعیتی آسیب‌پذیر و حاشیه‌ای در روابط اجتماعی و ساختار قدرت است. زنانی که جدی گرفته نمی‌شوند و عموماً در تصمیم‌گیری‌های مهم و سرنوشت‌ساز دخیل نیستند. در شرایطی که عاملیت آن‌ها نادیده گرفته می‌شود و در تصمیمات نقش اصلی ندارند، ناگزیرند برای حفظ ثبات و ارتباطات، بیش از دیگران از احساس و عواطف خود مایه بگذارند؛ اما در نهایت، در لحظات بحرانی به حال خود رها می‌شوند. سهم آن‌ها از این فضای پر از تنش، تجربۀ مداوم دلهره، احساس ناامنی عمیق و طردشدگی است که ناشی از بی‌توجهی سیستماتیک به حضور و خواسته‌های آن‌هاست.

در نهایت، آنچه من می‌ترسم را به اثری قابل احترام و ستودنی تبدیل می‌کند، استقلال تام و تمام آن از هرگونه نهاد، سازمان یا کانون‌های قدرت است. اینکه فیلم‌سازی با سرمایۀ شخصی و به دور از مصلحت‌اندیشی‌های مرسوم، این شجاعت را به خرج داده است که مستقیماً به نقد ساختارهای قدرت، تبیین جایگاه آسیب‌پذیر زنان، فرایند فرسایندۀ مهاجرت و زوال پیوندهای انسانی بپردازد، ارزش اثر را دوچندان می‌کند. این رویکرد مستقل، من می‌ترسم را از یک فیلم متعارف فراتر برده و به گواهی صادقانه و دغدغه‌مند از بحران‌های انسان امروز در سینمای ایران تبدیل کرده است.

نویسنده: مرضیه غلامی (نویسنده مهمان تحریریه ماجرا)

برای تهیه بلیت و تماشای این فیلم از طریق این لینک در وبسایت سینما تیکت اقدام کنید.

نقد فیلم من می‌ترسم

نویسنده‌ی مهمان

دوره های مرتبط

جهت ثبت نام، شماره موبایل و رمز عبور انتخابی خود را وارد نمایید.

کد 5 رقمی ارسال شده به موبایل خود را وارد کنید

جهت ورود نام کاربری و رمز عبور خود را وارد نمایید.